Trẻ khe hở môi, vòm miệng: Vì sao phẫu thuật rồi vẫn khó nói?

Đối với trẻ mắc khe hở môi, vòm miệng, phẫu thuật đóng khe hở là bước quan trọng trong quá trình điều trị. Tuy nhiên, không phải trẻ nào sau phẫu thuật cũng có thể phát âm rõ ràng. Nhiều gia đình nhận thấy con vẫn nói giọng mũi, phát âm sai hoặc khó diễn đạt khiến người xung quanh khó hiểu.

Những biểu hiện này có thể liên quan đến hoạt động của vùng vòm hầu, bộ phận giữ vai trò điều tiết luồng hơi khi phát âm. Việc xác định chính xác nguyên nhân không chỉ giúp lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp mà còn hạn chế nguy cơ rối loạn phát âm kéo dài, ảnh hưởng đến giao tiếp và khả năng hòa nhập của trẻ.

Vì sao trẻ vẫn nói giọng mũi sau phẫu thuật?

Trong quá trình phát âm, luồng hơi từ phổi đi qua thanh quản và vùng họng trước khi thoát ra ngoài. Với phần lớn âm lời nói, luồng hơi cần được dẫn qua khoang miệng, trong khi đường mũi chủ yếu tham gia tạo ra các âm mũi.

Hình ảnh vùng môi của trẻ sau phẫu thuật khe hở môi, cho thấy dấu vết can thiệp tại môi trên. Ảnh: VTNN.

Để thực hiện quá trình này, vòm mềm và thành họng phối hợp đóng, mở đường thông giữa khoang miệng và khoang mũi. Cơ chế này được ví như một chiếc van sinh học, giúp điều chỉnh luồng hơi phù hợp với từng âm thanh.

Ở trẻ có khe hở vòm miệng, kể cả sau phẫu thuật, cơ chế đóng kín vòm hầu đôi khi chưa hoạt động hiệu quả. Khi vòm hầu không khép kín trong lúc phát âm, một phần luồng hơi thoát qua đường mũi thay vì tập trung trong khoang miệng, làm ảnh hưởng đến chất lượng lời nói.

Biểu hiện thường gặp là giọng nói vang mũi bất thường, có tiếng xì hơi qua mũi hoặc âm phát ra thiếu rõ ràng. Đặc biệt, trẻ có thể gặp khó khăn khi phát âm những âm cần tạo áp lực hơi trong miệng như các âm bật, âm tắc.

Khi không thể tạo âm đúng cách, một số trẻ hình thành thói quen phát âm bù trừ bằng cách chuyển vị trí tạo âm về phía sau khoang miệng hoặc vùng họng. Nếu kéo dài, những thói quen này có thể trở nên khó điều chỉnh, ngay cả khi cấu trúc vòm hầu đã được cải thiện.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp nói giọng mũi đều xuất phát từ thiểu năng chức năng vòm hầu. Rối loạn phát âm còn có thể liên quan đến thói quen phát âm, bất thường cấu trúc khác hoặc các vấn đề tai mũi họng đi kèm. Vì vậy, việc đánh giá chuyên sâu có ý nghĩa quan trọng trước khi quyết định phương pháp can thiệp.

Gia đình cần chú ý khi trẻ đã bắt đầu nói câu nhưng giọng vẫn vang mũi rõ rệt, thường xuyên có tiếng thoát hơi qua mũi, phát âm sai nhiều âm hoặc người lạ khó hiểu lời nói. Đặc biệt, những trường hợp đã phẫu thuật vòm miệng hoặc tham gia trị liệu ngữ âm nhưng tiến bộ chậm cần được thăm khám tại cơ sở chuyên sâu.

Theo hướng tiếp cận chuyên môn, cần phân biệt giữa bất thường về cấu trúc, chức năng đóng vòm hầu và những sai lệch do trẻ hình thành thói quen phát âm bù trừ. Hai nhóm vấn đề có thể xuất hiện đồng thời nhưng không hoàn toàn giống nhau về phương pháp điều trị.

Nếu nguyên nhân chủ yếu là thói quen phát âm sai, trẻ có thể được cải thiện thông qua trị liệu ngữ âm phù hợp. Ngược lại, khi tồn tại bất thường về cấu trúc hoặc chức năng vòm hầu, chỉ luyện phát âm có thể không đủ để khắc phục tình trạng thoát hơi qua mũi.

Nội soi vòm hầu giúp xác định nguyên nhân rối loạn phát âm

Một trong những phương pháp hỗ trợ đánh giá chức năng vòm hầu hiện nay là nội soi ống mềm qua đường mũi. Kỹ thuật này cho phép bác sĩ quan sát trực tiếp hoạt động của vòm mềm và thành họng trong quá trình trẻ phát âm.

Khi thực hiện, ống nội soi mềm được đưa qua đường mũi để quan sát vùng vòm hầu từ phía trên. Trẻ được hướng dẫn phát âm, đếm số hoặc nói theo mẫu để bác sĩ đánh giá khả năng đóng, mở của vòm hầu trong những tình huống cụ thể.

Bất thường vị trí răng và cung hàm ở trẻ là một trong những yếu tố cần được đánh giá trong quá trình chăm sóc răng hàm mặt và hỗ trợ phát âm. Ảnh: VTNN.

Khác với việc chỉ quan sát cấu trúc khi thăm khám thông thường, nội soi cho phép ghi nhận hoạt động của vòm hầu ngay trong quá trình tạo lời nói. Qua đó, bác sĩ có thể xác định vòm hầu có đóng kín hay không, vị trí và đặc điểm khoảng hở, cũng như mức độ vận động của vòm mềm và thành họng.

Kết quả nội soi được kết hợp với đánh giá ngữ âm và thăm khám lâm sàng nhằm làm rõ nguyên nhân gây rối loạn phát âm. Đây là cơ sở để bác sĩ xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp với đặc điểm của từng trẻ, thay vì áp dụng một phương pháp chung cho tất cả trường hợp.

Tùy nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng, trẻ có thể được chỉ định trị liệu ngữ âm, phối hợp điều trị răng hàm mặt, chỉnh nha, sử dụng khí cụ hỗ trợ hoặc cân nhắc phẫu thuật khi có chỉ định chuyên môn.

Tại Đơn vị Chăm sóc Răng Hàm Mặt cho người bệnh khe hở môi, vòm miệng thuộc Viện Đào tạo Răng Hàm Mặt, Đại học Y Hà Nội, nội soi ống mềm qua đường mũi được ứng dụng trong hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi điều trị những trường hợp nghi ngờ khiếm khuyết hoặc thiểu năng chức năng vòm hầu.

Việc kết hợp đánh giá lâm sàng, ngữ âm và chức năng vòm hầu giúp đội ngũ chuyên môn có thêm căn cứ lựa chọn hướng can thiệp, đồng thời theo dõi những thay đổi trong quá trình điều trị.

Điều trị toàn diện để trẻ phát âm rõ và tự tin giao tiếp

Điều trị rối loạn phát âm ở trẻ khe hở môi, vòm miệng không đơn thuần là hướng dẫn trẻ nói nhiều hơn hoặc lặp lại cách phát âm của người lớn. Để cải thiện hiệu quả, quá trình can thiệp cần dựa trên nguyên nhân cụ thể, kết hợp nhiều chuyên ngành và được theo dõi trong thời gian dài.

Điều trị chỉnh nha giúp điều chỉnh vị trí răng, cung hàm, góp phần cải thiện chức năng ăn nhai và hỗ trợ quá trình chăm sóc toàn diện cho trẻ khe hở môi, vòm miệng. Ảnh: VTNN.

Trước hết, trẻ cần được đánh giá ngữ âm chuyên sâu nhằm xác định những âm phát sai, mức độ tăng âm mũi, hiện tượng thoát hơi qua mũi và các thói quen phát âm bù trừ. Chuyên gia cũng đánh giá khả năng nghe, bắt chước và kiểm soát luồng hơi của trẻ để xây dựng mục tiêu trị liệu phù hợp.

Trị liệu ngữ âm tập trung điều chỉnh vị trí và cách thức tạo âm, khắc phục các thói quen phát âm bù trừ, đồng thời hướng dẫn trẻ sử dụng luồng hơi phù hợp khi nói. Việc luyện tập cần có mục tiêu cụ thể và được điều chỉnh theo tiến bộ của từng trường hợp.

Bên cạnh đó, tình trạng răng, khớp cắn, cung hàm và sự phát triển của xương hàm cũng cần được quan tâm. Những bất thường tại các cấu trúc này có thể ảnh hưởng đến khả năng tạo âm, chức năng nhai và sự phát triển hàm mặt. Vì vậy, điều trị nha khoa và chỉnh nha theo từng giai đoạn là một phần quan trọng trong chăm sóc toàn diện.

Một yếu tố khác không thể bỏ qua là sức nghe. Trẻ khe hở vòm miệng có nguy cơ gặp các vấn đề tai giữa và giảm thính lực dẫn truyền. Khi khả năng nghe bị ảnh hưởng, trẻ có thể gặp khó khăn trong việc tiếp nhận, phân biệt và học cách phát âm chính xác.

Do đó, thăm khám tai mũi họng và đánh giá thính lực cần được phối hợp trong quá trình điều trị, đặc biệt với những trẻ chậm phát triển lời nói hoặc đáp ứng kém với trị liệu ngữ âm.

Tại các cơ sở chăm sóc đa chuyên ngành, trẻ được tiếp cận lộ trình điều trị kết hợp giữa chăm sóc nha khoa, chỉnh nha, đánh giá và trị liệu ngữ âm, cùng các phương pháp thăm dò chức năng vòm hầu khi cần thiết.

Quy trình thường bắt đầu từ khám lâm sàng, đánh giá ngữ âm, hội chẩn chuyên môn và chỉ định các kỹ thuật hỗ trợ phù hợp. Sau khi xác định nguyên nhân, bác sĩ thống nhất kế hoạch can thiệp, đặt mục tiêu điều trị theo từng giai đoạn và tổ chức tái đánh giá định kỳ.

Điều trị ngữ âm cho trẻ tại Đơn vị chăm sóc Răng Hàm Mặt cho người bệnh Khe hở môi vòm miệng – Viện Đào tạo Răng Hàm Mặt, Đại học Y Hà Nội: đánh giá đa chuyên ngành, điều trị theo giai đoạn và theo dõi dài hạn. Ảnh: VTNN.

GS.TS. Võ Trương Như Ngọc – TS. Nguyễn Minh Đức